ప్రతిరోజూ లక్షలాది మంది ప్రయాణికులను, కోట్ల టన్నుల సరుకును గమ్యస్థానాలకు చేర్చే భారతీయ రైల్వే వ్యవస్థలో అత్యంత కీలకమైన భాగాల్లో రైలు చక్రాలు ఒకటి. వేల కిలోమీటర్ల దూరం నిరంతరం పరుగులు తీసే రైళ్లకు ఈ చక్రాలే ఆధారం. అయితే ఇంత భారీ బరువును మోసే చక్రాలు ఎప్పటికైనా అరిగిపోతాయి. అప్పుడు వాటిని ఏం చేస్తారు? ఎంత కాలానికి మారుస్తారు? వాటి ధర ఎంత? వంటి ఆసక్తికర విషయాలను ఇప్పుడు తెలుసుకునే ప్రయత్నం చేద్దాం..
రైలు చక్రాలు ఎంత కాలానికి అరుగుతాయి?
రైలు చక్రాలకు ఒక నిర్దిష్ట కాలపరిమితి ఉండదు. అవి ఎంత కాలంలో అరుగుతాయనేది రైలు వేగం, రోజువారీ ప్రయాణ దూరం, ట్రాక్ పరిస్థితి, లోడ్, బ్రేకింగ్ విధానం వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సాధారణంగా ప్రయాణికుల కోచ్ల చక్రాలు 4 లక్షల నుంచి 8 లక్షల కిలోమీటర్ల వరకు ఉపయోగిస్తారు. సరుకు రైళ్లలో అధిక లోడ్ కారణంగా కొన్నిసార్లు మరింత త్వరగా అరుగుతాయి.
చక్రాలు అరిగాయని ఎలా గుర్తిస్తారు?
ప్రతి రైలును నిర్ణీత వ్యవధిలో వర్క్షాప్లకు తీసుకెళ్లి తనిఖీ చేస్తారు. ప్రత్యేక పరికరాలతో చక్రం మందం, వ్యాసం, పగుళ్లు, ఉపరితల దెబ్బలు, ఫ్లాంజ్ మందం వంటి అంశాలను పరీక్షిస్తారు. భద్రతా ప్రమాణాల కంటే తక్కువ స్థాయికి చేరితే వెంటనే చక్రాన్ని మార్చేస్తారు. భద్రత విషయంలో రైల్వే ఎలాంటి రాజీ పడదు.
కొత్త చక్రాలు ఎప్పుడు అమర్చుతారు?
చక్రం పూర్తిగా అరిగిపోయే వరకు వేచి ఉండరు. రైల్వే నిర్దేశించిన కనీస వ్యాసం లేదా మందం కంటే తగ్గిన వెంటనే దానిని మార్చేస్తారు. సాధారణంగా ఒక చక్రాన్ని పలు మార్లు రీ-ప్రొఫైలింగ్ చేసి మళ్లీ ఉపయోగిస్తారు. అంటే ప్రత్యేక లాత్ మెషీన్లతో చక్రం ఉపరితలాన్ని సమతలంగా చేసి తిరిగి సేవల్లోకి తీసుకొస్తారు. ఇక భద్రతా ప్రమాణాలకు పూర్తిగా అనర్హమైతే కొత్త చక్రాన్ని అమర్చుతారు.
అరిగిపోయిన చక్రాలను ఏం చేస్తారు?
అరిగిపోయిన చక్రాలను నేరుగా పారేయరు. ఉపయోగించగలిగితే రీ-ప్రొఫైలింగ్ చేసి మళ్లీ వినియోగిస్తారు. పూర్తిగా పనికిరాకపోతే వాటిని స్క్రాప్గా వేలం వేస్తారు. ఈ స్క్రాప్ ఉక్కును ఉక్కు పరిశ్రమలు కొనుగోలు చేసి కరిగించి కొత్త ఉత్పత్తుల తయారీలో వినియోగిస్తాయి. దీంతో వ్యర్థాలు తగ్గడమే కాకుండా రైల్వేకు ఆదాయం కూడా లభిస్తుంది.
ఒక రైలు చక్రం ధర ఎంత?
రైలు చక్రాల ధర రకం, పరిమాణం, కోచ్ లేదా లోకోమోటివ్ను బట్టి మారుతుంది. సాధారణంగా ఒక ప్రయాణికుల కోచ్కు ఉపయోగించే ఒక్క చక్రం ధర సుమారు రూ.60,000 నుంచి రూ.1.20 లక్షల వరకు ఉంటుంది. ఒక పూర్తి వీల్సెట్ (ఇరువైపులా రెండు చక్రాలు, యాక్సిల్తో కలిపి) ధర సుమారు రూ.2 లక్షల నుంచి రూ.4 లక్షల వరకు ఉండవచ్చు. హైస్పీడ్ లేదా ప్రత్యేక రైళ్లలో ఈ వ్యయం ఇంకా ఎక్కువగా ఉంటుంది.
చక్రాలను ఎక్కడ తయారు చేస్తారు?
భారతీయ రైల్వేలకు అవసరమైన చక్రాలను ప్రధానంగా బెంగళూరులోని రైల్వే వీల్ ఫ్యాక్టరీ, అలాగే దేశంలోని ఇతర అధునాతన తయారీ కేంద్రాలు ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఇటీవలి కాలంలో దేశీయ ఉత్పత్తిని పెంచేందుకు రైల్వే శాఖ కొత్త వీల్ తయారీ ప్రాజెక్టులను కూడా ప్రారంభించింది. దీని వల్ల దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గుతోంది.
భద్రతకే అత్యధిక ప్రాధాన్యం
రైలు చక్రాలు చిన్న భాగంలా కనిపించినా, ప్రయాణికుల భద్రతలో వాటి పాత్ర అత్యంత కీలకం. అందుకే భారతీయ రైల్వే ప్రతి చక్రాన్ని అత్యాధునిక సాంకేతిక పరికరాలతో నిరంతరం తనిఖీ చేస్తూ, అవసరమైన సమయంలో మార్చుతూ ప్రమాదాలను నివారిస్తోంది. కోట్లాది మంది ప్రయాణికులు సురక్షితంగా గమ్యస్థానాలకు చేరుకోవడంలో ఈ చక్రాల నాణ్యత, నిర్వహణ కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.
Also Read: వందే భారత్ నడిపే లోకో పైలట్కు జీతం ఎంత ఉంటుంది? దీన్ని నడపాలంటే అర్హతలేంటో తెలుసా?