దొండ సాగు, దాని విశిష్టమైన లక్షణాల వల్ల కూరగాయల పంటలలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. ఒక్కసారి నాటితే రెండు నుంచి మూడు సంవత్సరాల వరకు, కొన్నిసార్లు నాలుగు సంవత్సరాల వరకు కూడా, నిరంతరాయంగా దిగుబడినిచ్చే తీగజాతి పంట ఇది. శాశ్వత పందిర్లపై ఈ పంటను సాగు చేయడం ద్వారా రైతులు నాణ్యమైన దిగుబడిని పొందడమే కాకుండా, మార్కెట్లో అధిక ధరలను కూడా సాధిస్తున్నారు. ఎన్టీఆర్ జిల్లా, జి. కొండూరు గ్రామ నివాసి పజ్జూరు వెంకట్రావు, తన ఒక ఎకరం భూమిలో దొండ సాగులో విజయవంతంగా ఐదు సంవత్సరాల అనుభవాన్ని కలిగి ఉన్నారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, మిగిలిన వార్షిక పంటలైన వంగ, టమాటా వంటి వాటితో పోలిస్తే, దొండ సాగు కూలీల కొరతను తగ్గించి, స్థిరమైన ఆదాయాన్ని అందిస్తుంది. దొండ సాగులో నూటికి 90 శాతం మంది రైతులు విజయం సాధిస్తున్నారని ఆయన తెలిపారు.
సాగు విధానం, పెట్టుబడి:
వెంకట్రావు శాశ్వత పందిర్లపై దొండ సాగు చేస్తున్నారు. పందిరి నిర్మాణానికి ఎకరాకు సుమారు నాలుగు లక్షల రూపాయలు ఖర్చవుతుంది. ఇందులో 230 రాతి స్తంభాలు (ఒక్కోటి 9 అడుగుల పొడవు, రూ.450), 1.5 టన్నుల జిఐ వైరు ప్రధాన ఖర్చులు. రెండు అడుగుల లోతుకు పాతే స్తంభాలు, 5-5.5 అడుగుల ఎత్తు గల పందిరిని కూలీలకు అనుకూలంగా ఉండేలా చేస్తుంది. ప్రభుత్వ సబ్సిడీ ద్వారా లక్ష రూపాయలు లభించగా, నికర పెట్టుబడి మూడు లక్షల రూపాయలు అవుతుంది. మొక్కల కొనుగోలు, పెంపకం, యాజమాన్యానికి అదనంగా 50-60 వేల రూపాయలు ఖర్చవుతుంది. రావులపాలెం నుంచి తెచ్చిన గుజరాత్ రకం మొక్కలను (ఒక్కొక్కటి రూ.13) ఎకరాకు 1600 నాటుతారు.
యాజమాన్యం, దిగుబడి:
మొక్కల మధ్య దూరం 60 అంగుళాల వెడల్పు, 40 అంగుళాల పొడవు ఉండేలా చూస్తారు. మొక్కలు నాటిన 15 రోజుల నుంచి చిల్లలు రావడం మొదలవుతుంది. మొక్కను మూడు అడుగుల ఎత్తు వరకు ఒకే కాండంగా పెంచి, తరువాత పందిరిపైకి ఎక్కనిస్తారు. డ్రిప్ ఇరిగేషన్ పద్ధతిని ఉపయోగించడం వల్ల కలుపు మొక్కల సమస్య తగ్గి, ఎరువులను నేరుగా మొక్కలకు అందించవచ్చు (ఫర్టిగేషన్). 45 రోజుల్లో కాయలు ప్రారంభమై, 90 రోజుల నుంచి పూర్తి స్థాయిలో దిగుబడి వస్తుంది. మొదటి సంవత్సరంలో దిగుబడి ఎక్కువగా ఉంటుంది. వారానికి 1 నుంచి 1.5 టన్నుల దిగుబడితో, ఏడాదికి సుమారు 25 నుంచి 30 టన్నుల కాయలు పొందవచ్చు. వెంకట్రావు గత సంవత్సరం ఎకరాకు మూడు లక్షల నికర ఆదాయం పొందారు, పందిరి ఖర్చు కూడా మొదటి సంవత్సరంలోనే తిరిగి వచ్చింది.
సవాళ్లు, పరిష్కారాలు:
దొండ సాగులో నల్లి వంటి చీడపీడల సమస్యలు అప్పుడప్పుడు తలెత్తుతాయి. మిరప పంటకు వచ్చే నల్ల తామర పురుగు మాదిరిగానే దొండను కూడా నల్లి ఆశిస్తుంది. దీని తీవ్రతను బట్టి దిగుబడి బాగా తగ్గుతుంది. బోరాన్ లోపం వల్ల కాయలు వంకరగా మారతాయి, దీనికి న్యూట్రియెంట్స్ స్ప్రే చేయడం ద్వారా నివారించవచ్చు. ముదురు ఆకులను తొలగించడం ద్వారా ఫంగస్ తెగుళ్లను నివారించవచ్చని ఆయన సూచించారు. సరైన ఎరువుల యాజమాన్యం (20-20-0-13, 19-19-19 వంటివి) మొక్కల ఆరోగ్యానికి, దిగుబడికి తోడ్పడుతుంది.
మార్కెటింగ్, లాభదాయకత:
వెంకట్రావు తమ దొండ కాయలను స్థానిక దుకాణాలకు, అవసరమైతే చంద్రగూడెం మార్కెట్కు విక్రయిస్తారు. స్థానిక దుకాణాలకు విక్రయించడం వల్ల క్వింటాలుకు రూ.100-రూ.200 అధిక ధర లభిస్తుందని ఆయన తెలిపారు. సగటున రూ35 ధర లభించగా, కొన్నిసార్లు రూ.40, మరికొన్నిసార్లు రూ.20-రూ.25 ధరలు ఉంటాయని, రూ.15 కంటే తక్కువ ధరను గతంలో చూడలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు.
దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనాలు:
పందిరి నిర్మాణం ఒక దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడి, జిఐ వైరు 15-20 సంవత్సరాలు, రాతి స్తంభాలు అంతకంటే ఎక్కువ కాలం మన్నుతాయి. దొండ సాగు తర్వాత, అదే పందిరిపై కాకర లేదా బీర వంటి ఇతర తీగజాతి కూరగాయలను కూడా పండించుకోవచ్చు. దొండ సాగులో అధిక పెట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ, మొదటి ఒకటి లేదా రెండు సంవత్సరాలలోనే పెట్టుబడి తిరిగి వస్తుందని, మిగిలిన వ్యవసాయం కంటే ఇది చాలా లాభదాయకమని వెంకట్రావు కొత్త రైతులకు సలహా ఇచ్చారు. పందిరి పద్ధతి నాణ్యమైన కాయలను, మంచి మార్కెట్ ధరను అందించి రైతుకు స్థిరమైన జీవనోపాధిని కల్పిస్తుంది.