భాగ్యనగరం.. హైదరాబాద్.. పేరేదైనా సరే.. భారతదేశ చరిత్రలో తనకంటూ ప్రత్యేక అధ్యాయాన్ని లిఖించుకున్న నగరం. నాలుగు శతాబ్దాలకు పైగా చరిత్రను తన గుండెల్లో దాచుకున్న హైదరాబాద్ నేడు కేవలం తెలంగాణ రాజధాని మాత్రమే కాదు.. చారిత్రక కట్టడాలు, విద్యా సంస్థలు, వైద్య సేవలు, పరిశ్రమలు, సమాచార సాంకేతిక రంగం, సంస్కృతి, భాషలు, సంప్రదాయాల కలయికగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందిన మహానగరం.
1591లో కుతుబ్షాహీ సుల్తాన్ మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా మూసీ నది ఒడ్డున హైదరాబాద్ నగరాన్ని స్థాపించాడు. అదే ఏడాది నిర్మించిన చార్మినార్ నేటికీ నగరానికి గుర్తింపుగా నిలుస్తోంది. గోల్కొండ రాజధాని నుంచి కొత్త నగరాన్ని నిర్మించాలనే దూరదృష్టితో ప్రారంభమైన హైదరాబాద్ ప్రయాణం.. నేటి గ్లోబల్ సిటీ స్థాయికి చేరుకోవడం వెనుక అనేక రాజవంశాలు, ప్రభుత్వాలు, వేలాది మంది ప్రజల కృషి ఉంది.
నిజాం పాలనలో ఆధునిక నగరానికి బాటలు
1724లో ఆసఫ్ జాహీ పాలన ప్రారంభమైన తర్వాత హైదరాబాద్ పరిపాలనా, విద్యా, వైద్య రంగాల్లో విశేష అభివృద్ధిని సాధించింది. ముఖ్యంగా ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనలో నగరానికి అనేక ఆధునిక సంస్థలు, ప్రజా భవనాలు, విద్యా కేంద్రాలు, ఆసుపత్రులు, పరిశ్రమలు ఏర్పడ్డాయి.
1908లో వచ్చిన మూసీ వరదలు నగర చరిత్రలో విషాదాన్ని మిగిల్చినా.. అదే ఘటన తర్వాత ఆధునిక నగర ప్రణాళికకు శ్రీకారం చుట్టబడింది. రహదారులు, డ్రైనేజీ వ్యవస్థ, నీటి నిల్వల అభివృద్ధి, ప్రజా భవనాల నిర్మాణానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం లభించింది.
విద్యకు కేంద్రబిందువు
హైదరాబాద్ విద్యా రంగంలోనూ దేశానికి ఆదర్శంగా నిలిచింది.
1846 – హైదరాబాద్ మెడికల్ స్కూల్
1887 – నిజాం కాలేజ్
1918 – ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం
1921 – ఉస్మానియా మెడికల్ కాలేజ్
1923 – జగీర్దార్స్ కాలేజ్ (ప్రస్తుత హైదరాబాద్ పబ్లిక్ స్కూల్)
1927 – సిటీ కాలేజ్ భవనం
ఉర్దూ మాధ్యమంలో ఉన్నత విద్య అందించిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం భారత విద్యా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది.
వైద్య సేవల్లో ముందంజ
హైదరాబాద్లో వైద్య సేవలకు కూడా సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది.
1595 ప్రాంతం – దార్-ఉల్-షిఫా
1913 – కింగ్ ఎడ్వర్డ్ మెమోరియల్ హాస్పిటల్ (ప్రస్తుత గాంధీ ఆసుపత్రి మూలం)
1866 – అఫ్జల్గంజ్ ఆసుపత్రి (తరువాత ఉస్మానియా జనరల్ హాస్పిటల్)
1897 – ఎర్రగడ్డ మానసిక ఆసుపత్రి
1953 – నిలోఫర్ ఆసుపత్రి
పరిశ్రమలు – మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ
19వ శతాబ్దం చివరి నుంచి 20వ శతాబ్దం తొలి దశల్లో హైదరాబాద్లో పరిశ్రమలు, రవాణా, కమ్యూనికేషన్ రంగాలు వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి.
1856 – తొలి పోస్టాఫీస్
1874 – వాడి–సికింద్రాబాద్ రైల్వే మార్గం
1885 – టెలిఫోన్ సేవలు
1909 – విద్యుత్ సరఫరా ప్రారంభం
1911 – హుస్సేన్ సాగర్ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్
1919 – వజీర్ సుల్తాన్ టొబాకో (VST)
1937 – నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీ
1939 – సిర్పూర్ పేపర్ మిల్స్
1943 – ప్రాగా టూల్స్
చరిత్రను చెప్పే కట్టడాలు
1591 – చార్మినార్
1919 – హైదరాబాద్ హైకోర్టు
1930 – బేగంపేట విమానాశ్రయం
1913 – అసెంబ్లీ భవనం
ఈ నిర్మాణాలు నేటికీ నగర వారసత్వానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.
భారత యూనియన్ నుంచి తెలంగాణ వరకు
1948లో హైదరాబాద్ భారత యూనియన్లో విలీనం కాగా, 1950 నుంచి 1956 వరకు ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ హైదరాబాద్ రాష్ట్ర రాజ్ప్రముఖ్గా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. 1956లో హైదరాబాద్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధానిగా మారగా, 2014లో తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటుతో తెలంగాణ రాజధానిగా కొనసాగుతోంది.
హైదరాబాద్.. ఒక నిరంతర ప్రయాణం
హైదరాబాద్ అభివృద్ధి ఒక్క పాలకుడి లేదా ఒక్క ప్రభుత్వ కృషి ఫలితం కాదు. కుతుబ్షాహీలు నగరానికి పునాది వేశారు. ఆసఫ్ జాహీలు విద్య, వైద్యం, ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేశారు. బ్రిటిష్ కాలంలో సికింద్రాబాద్ అభివృద్ధి చెందింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, తెలంగాణ ప్రభుత్వం తమ తమ కాలాల్లో నగర విస్తరణకు తోడ్పడ్డాయి.
అందుకే హైదరాబాద్ చరిత్ర అనేది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసుకునే కథ కాదు… తరతరాల కృషితో రూపుదిద్దుకున్న ఒక సజీవ నాగరికత. చారిత్రక వారసత్వాన్ని కాపాడుకుంటూనే ఆధునిక సాంకేతిక ప్రపంచంలో దూసుకెళ్తున్న హైదరాబాద్… భారతదేశ గర్వకారణమైన మహానగరంగా తన ప్రస్థానాన్ని విజయవంతంగా కొనసాగిస్తోంది.